यस्तो लोकतन्त्र आयो जसको तन्त्रमा ‘लोक’ भेटिँदैन
डा. देवेन्द्रराज पाण्डे
काठमाडौँ — मेरो मूल चिनारी भूतपूर्व कर्मचारी र असफल राजनीतिक अभियन्ता हो । २०६२ सालको आन्दोलनताका हामी नागरिककर्मीलाई बेलाबेला भेट्ने र छलफल गर्ने थलो चाहिन्थ्यो । मार्टिन चौतारी पनि त्यसबेलाको एउटा थलो थियो । अहिले पनि ती रमाइला दिनहरु सम्झिदा फेरि आन्दोलन गरुँ गरुँ लाग्छ ।
तर, कुरा के भने जति आन्दोलन गरे पनि कहाँ पुग्ने भन्ने पनि मनमा लागिरहन्छ।
लोकतन्त्र भन्न सिकियो। पहिले प्रजातन्त्र भनिन्थ्यो। अहिले गणतन्त्र पनि भनियो। संघीयता नि भनियो। त्यसमा हामी पनि लाग्यौं। अहिले कुनै पश्चताप छैन। मुलुकलाई चाहिने पनि यही हो।
तर कताकता के–के हराए हराएजस्तो लागेर यो शीर्षक ‘लोकतन्त्रको प्राण–प्रतिष्ठा’ मैले रोजेँ। मैले न प्राण पत्ता लगाउन सक्नु न त प्रतिष्ठा खोज्ने मन्त्र नै छ मसँग १
के हो यो लोकतन्त्ररु संसार जता हेर्यो त्यतै अव्यवस्थित छ। अव्यवस्थितमात्र होइन यो तन्त्रमा लोक भेटिँदैन। लोकलाई कसरी उपयोग गरेको छ सत्ताधारीहरुले भन्ने कुरा छ्याप्पछ्याप्ती देखिरहेकै छौं।
लोकतन्त्रमा हामी पनि जानी नजानी होमिदै आयौं। २००७ सालदेखि लोकतन्त्रको आन्दोलनमा हाम्रो समाज होमियो। बेलायत र अमेरिकाजस्ता पश्चिमा सभ्यताका मूल्य मान्यता र विकासक्रमलाई बोकेर हामीले स्वतन्त्रताको अनुभूत गर्यौं। न्याय र समानताको आकंक्षा पाल्यौं।
भारतले प्रजातन्त्रको अभ्यास गरेको सात दशक भयो। जुन हामीले पाएनौं। यतिका समय अभ्यास गरेर आएको मुलुक भारतको पछिल्लो केही वर्षको अनुभव हेरिनसक्नु भएको छ – लोकको दृष्टिकोणबाट। धर्मनिरिपेक्ष मुलुकमा कसरी राज्यले दमन गर्न खोजेको छ। हामी आफैंले हेरिरहेका छौं।
नेपालको विगत हेर्छु अनि विश्वको परिवेश हेर्छु। प्रश्न आइपुग्छ– लोकतन्त्रको अवधारणा के होरु अवधारणाका हिसाबले के होरु अभ्यासको हिसाबले के भइरहेको छ भन्ने कुरा यहाँ हेर्न खोजेको छु।
२००७ साल यता हामीले निरन्तर लोकतन्त्रको अभ्यास गर्न कहिल्यै पाएनौं। बहुदलपछि लोकतान्त्रिक अभ्यास हामीले गर्न खोज्यौं। तर, पार्टीभित्र लोकतान्त्रिक संस्कृति नबस्ने र अन्तर पार्टी कलहले गर्दा व्यवस्था अस्थीर भएको झलक आइरह्यो।
यो किन भयो तरु २०४६ सालपछिको संविधान बनाउँदा मेरो अनुभव छ यसमा। २०४६ सालको संविधान चार महिनामा बनायौं। म पनि बनाउने मध्ये पर्छु। यस संविधानका गुण र दोषको म पनि त्यत्तिकै भागिदार छु। त्यसबेला नेपालको विविधताको मुद्दा उठेको थियो। लोकतन्त्र भनेपछि जस्तो राष्ट्र छ त्यस्तै राज्य बन्नुपर्छ। सबैको अधिकार र अस्मिताको रक्षा हुनुपर्छ भन्ने थियो। चार महिनामा हामीले संविधानमा यसलाई संवोधन गर्न सकिन्थ्यो होला। तर, ७–८ वर्षसम्म हामीले त्यस संविधानलाई संशोधन गर्ने प्रयास पनि गरेनौं। यसैको मौका माओवादीले छोप्यो।
त्यसबेला नै पूर्वी यूरोपमा लोकतान्त्रिक आन्दोलन उठ्यो। सोभियत युनियनको विखण्डनको प्रक्रिया यसै बेला सुरु हुन थालेको हो। हाम्रोमा पनि पश्चिमा मुलुकहरुको प्रजातन्त्रको हावा लाग्यो।
अर्थ व्यवस्थामा नवउदारवादको उदय भयो। यस्तोमा समाजको विशेषता, स्रोत, सम्भावना र जनताको आकंक्षालाई हेरेर हाम्रो लोकतन्त्रलाई चलाउनै पाएनौं। लिंग, जात, भाषा, क्षेत्र र धर्मको हिसाबले उपेक्षित समुदायलाई संवोधन गर्न सकेनौं। अर्थतन्त्रबाट पनि कुनै राहत पाउने स्थिति थिएन।
२०६२र६३ पछिको स्थिति पनि जनताले सहे। भागबण्डाको राजनीति चलिरह्यो। जनताले भोट दिएर अहिले दुईतिहाइको सरकार बनाएको अवस्था छ। तर, अवस्था के छहामीलेभोगिरहेकै छौं।
अझै पनि हृष्टपुष्ट छ हाम्रो लोकतन्त्र। शरीरको सबै अंग पुगेको छ। संविधान जनताले बनाएकै हो, निर्वाचित संसद छँदै छ। स्वतन्त्र न्यायपालिका र अरु पनि अंगहरु छन्। संविधानको खात पढ्ने हो भने त्यहाँ प्रत्याभूत नगरिएको अधिकार नै छैन। तर हामीसँग आत्माबिहीन शरीरमात्र छ। लोकतन्त्रको प्राण वा आत्मा छैन।
विश्वमा हेर्दाखेरि जनता सडकमा उत्रिइरहेका छन्। त्यसले तत्कालका लागि केही परिवर्तन आउँला पनि तर सत्ताको चरित्रमा परिवर्तन आएको छैन। शक्ति सम्बन्ध उस्तै रहने अनि लोकतन्त्रमा लोक जहिले पनि केन्द्रमा होइन पाखामा पर्ने अवस्था भइरहेछ। अनि तिनै जनताहरुलाई उपयोग गरेर चरम दक्षिणपन्थीहरु, ‘पपुलिस्ट’हरु लोकतन्त्रका नाममा सत्तामा आइरहेका छन्।
नेपालमा जति पनि आन्दोलन हुँदै आएका छन् कताकता विदेशीको प्रभाव परेको छ भन्ने कुरा आन्दोलनसँगै आउँछ। मेरो आफ्नो अनुभवमा नागरिकको हैसियतमा विदेशबाट पाएको भरथेग एउटै हो मानव अधिकारको हननका मुद्दामा उठ्ने आवाज। हनन हुँदा बोल्छ अन्तराष्ट्रिय समुदाय। अब यो पनि हराउने हराउने अवस्थामा आइपुगेको छ। अहिले कसले बोल्नेरु अब ट्रम्पले बोल्छ तरु
पहिला पनि शितयुद्धताका उनीहरु आफ्नो स्वार्थमा नै बोल्ने हो। त्यही स्वार्थमाझ पनि कता–कता हाम्रो हक अधिकार स्थापित हुन्थ्यो कि भन्ने लाग्थ्यो। ट्रम्पसँगै यो सबै हराएर गएको छ। यसलाई मैले सकारात्मक हिसाबले हेरेको छु। हामीले मुक्ति पो पायौं किरु अब हामीले सबै व्यवस्था आफू अनुकुल बनाउन पो पाउछौं किरु भन्ने सोच आउँछ मलाई।
पश्चिमा चिन्तनमा लोकतन्त्रलाई पुँजीवादको पर्याय मानिन्छ। यो मान्यतासँगै पछि बजारवाद आइपुग्यो। बजारमा जे पनि छ, जे पनि बिक्छ बजारमा। अनि राजनीति पनि बजार बनेको छ। यस्तो अवस्थामा मूल्य मान्यताको के हुन्छरु संस्कृति संस्कार के हुन्छरु वा लोकतन्त्रमा आदर्श भन्ने छ कि छैनरु भन्ने प्रश्नको उत्तर लोकतन्त्रको प्राण–प्रतिष्ठासँगै विचार गर्नुपर्ने हुन्छ।
सर्वसाधारण काम गरी खाने जनताले विचार, अध्ययन र मनन गरी बस्छ ररु उसको त दिनैपिच्छेको मर्का हुन्छ। आर्थिक अवस्थाले उसको मनोदशामा नै परिवर्तन हुन्छ।
२०४६ सालको आन्दोलनमा जुन माहोल हामीले पाएनौ अहिले त्यो अवसर हाम्रोमा आएको हो किरु अहिलेको विश्व परिवेश हामीले हेर्दा संकटमय देखे पनि केही अवसर छ किरु हेरौँ। नेपाल जसरी चलिरहेको छ त्यसै हिसाबले मात्र नजाउँ भन्ने मेरो आग्रह हो।
लोकतन्त्रको लामो इतिहास पनि छैन। तेस्रो विश्वमा दोस्रो विश्वयुद्धपछि लोकतन्त्रको लहर सुरु भयो। अमेरिकाकै कुरा गर्ने हो भने २ सय ४० वर्ष भयो होला। त्यहाँ पनि २ सय ४० वर्ष अगाडि ४ महिनामा नै बनाएको संविधान बनाइएको हो। त्यो संविधान पनि लोकतान्त्रिक थिएन। अहिलेको पश्चिमलाई हर्ने हो भने त्यो झुर संविधान थियो। अधिकार थिएन नि मानिसहरुलाई १ सुरुदेखि संशोधन गर्दै, बहस, विमर्श गर्दै अगाडि बढेको हो। यो क्रमलाई पनि हामीले हेर्यौं भने इतिहासमा हाम्रा विभिन्न पक्षहरु छन् जहाँबाट हामीले ‘रिभिजिट’ र ‘रिफ्रेम’ गर्ने अवसरहरु छन्।
लोकतन्त्रमार्फत् जनताले राज्यमा अपनत्वको अनुभूति गर्न पाउने अवसर खोजेको हो। राज्य र समाजको सम्बन्धमा स्वतन्त्रता, समाजिक न्याय र समानता लोकतन्त्रको परिभाषा भित्र खोजेको हो। यही खोजले नै २०४६ र २०६२र६३ को आन्दोलन भएको हो भन्ने मलाई लाग्छ।
अमेरिकाका पीएचडी गरेका राष्ट्रपति वुडरो विल्सनको लोकतन्त्रको जीवन्त परिभाषाबाट म प्रभावित छु। उनी भन्छन्, ‘लोकतन्त्र भनेको विकसित हुँदै जाने प्रणाली हो यसमा हाम्रो आदत नै बस्नु पर्छ।’
कुरा सत्य हो तर अलि आदर्शवादी पनि हो। मैले आज गरिरहेको कुरा पनि आर्दशवादी नै हो। तर, आर्दशवादी भनेर पन्छाउने कुरा पनि होइन। वैज्ञानिकहरुले के दिए त हामीलाईरु समाजिक विज्ञानतर्फ सबभन्दा ठूलो वैज्ञानिक त कालमार्क्स थिए। अहिले यतै एकेडेमीतिर पनि आएका छन्। ‘मार्क्स फर्किए’ नाटकमा उनको कुरा एकेडेमीमा गएर सुन्नुस् उनको व्यथा पनि थाहा भइहाल्छ। उनको नामको उपयोग गरेर एकथरीले शासन चलाइदिए। शासन चलाएर कता केके भए त्यो आफ्नो ठाउँमा छ। अब यता लिबरल पट्टिबाट लोकतन्त्रमा शक्ति नभएकाको आकंक्षा, आवेश र आन्दोलन मिश्रित हुन्छ भन्ने कुरामा विश्वास गर्नुपर्यो। यीबाहेक केही छ भने वैज्ञानिकहरु आउनुपर्यो नयाँ विषय लिएर।
निर्वाचनबाट जनप्रतिनिधि छान्न गाह्रो भएको छ भने छ त अरु विधि चाहियो निरु हामीले प्रत्यक्ष शासन गर्न सक्दैनौं। प्रतिनिधि छानेर त यस्तै हुने रहेछ। नेपालमा पनि यस्तै अमेरिकामा पनि यस्तै। अनि के गर्ने तरु यस्तोमा आदर्शका कुरा नगरी सुख पाइएला तरु तर आदर्शलेमात्र केही हुँदैन हामीले संरचना पनि हेर्नुपर्छ।
यसरी लोकतन्त्रमा प्र्रवेश गरेर जनप्रतिनिधि छान्ने कुरामा हेर्ने हो भने तीनवटा कुरा छन्। एउटा मत दिने, अर्को मत लिने र प्रक्रिया। प्रक्रियालाई हामी निर्वचन भन्छौं। अब मत दिनेले केको आधारमा दिनेरु मत लिनेले हामीलाई गरेको वाचा र चरित्र के होरु वाचा गर्ने नेताहरुको र नेताको पार्टीहरुलाई लोकतन्त्रिक बनाउन केही गरौँ भन्ने लाग्छ। होइन भने लोकतन्त्रको मर्म नबुझेर यस्तो भएको हो ररु
हाम्रा नेपालका दलका नेताहरुलाई वास्तवमा दलीय व्यवस्था नै लोकतन्त्र भयो। दलीय व्यवस्था नै लोकतन्त्रको पर्याय मानियो। अर्कोतर्फ दल कसको लागि नेताको लागि १ जनताको लागि होइन। प्रत्येक क्षणमा हामीले भोगेको के हो भने दलको लागि नेता छैनन् निरु नेताको लागि दल छन्।
त्यसैले शीर्षस्थ नेता पाँच–छजना बस्छन्, लेनदेन गर्छन् अनि दलीय व्यवस्था चलिरहेको छ लोकतन्त्र चलिरहेको छ भन्छन्। यो त होइन नि १ अब नेताहरुले के कस्तो व्यवहार गर्ने तरु जनतासँगको सम्बन्ध के हुने होरु लोकतन्त्रका मूल्य मान्यता के होरु आदर्श के होरु यस्ता कुरा हामीले गर्यौं भने कि अध्यात्म हुन्छ कि आदर्श हुन्छ।
अध्यात्मतिर नजाउँ तर आदर्श छ भन्ने मलाई लाग्छ वास्तवमा। त्यसबाहेक निर्वचनकै कुरा गर्ने हो भने अहिलेको युगमा थोरैमात्र मुलुक बाँकी होलान् जहाँ जनताको बहुमत भोट ल्याएर जितिएको सरकार होस्।
एक त भोट सहभागीता नै कम छ। अमेरिकाजस्तो मुलुकमा त छैन। भारतमा पनि भारतीय जनता पार्टी ९बिजेपी० ले जतिसुकै वितण्डा मच्चाए पनि उसले पाएको भोट ३७ प्रतिशत नै त होला। हामीकहाँ पनि त्यही हो। दुई तिहाइ भने पनि हेर्नुहोला यसको मत ५० प्रतिशत पनि छैन। यसबारे हामीले के गर्न सक्छौंरु निर्वाचनबाट आएको अल्पमतको सरकार यिनै हुन्।
हामी भोट हाल्ने नागरिकले पनि लोकतन्त्रमा सहभागिता खोजेको छौं कि छैनौं भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हो। लोकतन्त्रलाई संस्थागत गर्ने कुरामा हामीले गर्न सकेका छैनौं। हामीले स्वतन्त्र भएर व्यवहार गर्न सकेका छैनौं।
संचारको कुरा गरौं। बिहान अखबार पढ्न बसेपछि यसो हेर्यो प्रत्येक दिन एउटै समाचार छन्, एउटै विचार छन्। यसमा सम्पादकको दोष छैन, तिनै विचार आउँछन् त के गर्नु १ यही सकिएको हो तरु
गोकर्णको वनको कुरा आउँदा गृहमन्त्रीलाई निकालेर रक्षामन्त्री आएर काम तमाम गरे रे १ रक्षा मन्त्रीकोमा माइक लगेर झोसे हुन्न कसैलेरु यसमा के भन्नु छ भनेर। यस्तो प्रश्न कहीं पनि देखिन मैले। अस्ति पोखरामा कान्तिपुरको सम्पादकलाई ठ्याक्कै यही कुरा भनें मैले। नागरिक समाज हुने हो भने त परिवर्तनको संवाहक हुने हो नि १ सामूहिक रुपमा आफ्ना सार्वजनिक मुद्दा, सार्वजनिक आकंक्षालाई शान्तिपूर्ण तरिकाले दिशा पनि दिने हो। यो हामीले गरेका छैनौं।
मैले हामीले कुन–कुन विन्दुमा हेर्नुपर्छ भन्ने विन्दुहरुमा यहाँ इंगित गर्न खोजेको हो। मैले जटील मानव समाजमा आदर्श लोकतन्त्र सम्भव छ भन्न खोजेको होइन। तर, आदर्श पछ्याइरहने र व्यवहारमा उतार्ने प्रयत्न गरी रहनुपर्छ जस्तो लाग्छ।
लोकतन्त्र राज्य र राजनीतिक सन्दर्भमा मात्र होइन, यो आदर्शले समाजमा पनि प्रभाव नपारेसम्म राज्य र राजनीतिमा लोकतान्त्रिक पद्दति विकसित हुन सक्दैन। लोकतन्त्र जीवन पद्दति हो। समाजमा विभिन्न सन्दर्भमा हुने क्रिया, अन्तरक्रियामा र अभ्यासहरुमा यो आदर्श देखिनुपर्छ।
लोकतन्त्र दैनिक जीवनका व्यवहारमा देखिनुपर्छ। अथात् हाम्रो आनीबानी नै लोकतान्त्रिक हुनुपर्छ। पूरै सकिन्नँ भने पनि प्रयत्नशील रहनुपर्छ। समाजमा धेरै घुलमिल गर्ने संस्था परिवारभित्र लोकतन्त्र चाहिन्छ कि चाहिँदैनरु हरेक परिवारका आफ्ना इतिहास, संस्कार र मूल्य पद्दति हुन्छ। सबै परिवारका सदस्यको आ–आफ्नो स्थान हुन्छ होला। तर, लोकतान्त्रिक समाजको परिवारभित्र पृत्तिसत्तात्मक व्यवहार असंगत हुन्छ। घरेलु हिंसा ठ्याम्मै हुँदैन। आफ्नो दायीत्व, जिम्मेवारी र भूमिकाको निर्वाह आधारभूत समानता र न्यायको सिद्धान्तबाट हुन्छ।
अर्को परिवारभन्दा महत्वपूर्ण संस्था छ– सैनिक। सेनाको आफ्नै संस्कार, मूल्य मान्यता र आन्तरिक कानून हुने गर्छ। त्यहाँ शासनको ठूलो महत्व हुने गर्छ। हुनुपर्छ। तर, अनुशासन भनेर साना दर्जाका जवानहरु राष्ट्रसेवकहरुलाई आफ्नो घरबारीमा काम लगाउने वा अरु कुनै पनि अमानवीय व्यवहार गर्न पाइँदैन। आमजनताको निम्ति बाँच्न आवश्यक हुने साधन सम्पदामा आफ्नोमात्र होइन नागरिकको पनि पहुँच पुगोस् भन्ने धारणा लोकतान्त्रिक समाजको सेनामा हुनुपर्छ। यिनै कुरा अरु निकाय र पेशामा लागू हुन्छ। समाजमा लोकतन्त्र अन्तरनिहित हुनुपर्छ।
अन्य क्षेत्रमा जस्तै शिक्षा र शिक्षण विधि लोकतान्त्रिक हुनुपर्ने मान्यताबाहेक यो क्षेत्र लोकतान्त्रिक विकासको निम्ति पनि महत्वपूर्ण छ। जोन डूबेका अनुसार लोकतन्त्र र शिक्षाबीच धनिष्ठ सम्बन्ध हुन्छ। लोकतान्त्रिक पद्दति र संस्कृति शिक्षाबाट विकसित हुँदै जानेमा विश्वास गर्न सकिन्छ। उनै अध्येता भन्छन्, जुन मलाई पनि घत लाग्छ– ‘लोकतन्त्र प्रत्येक पिंढीपिच्छे नवीकरण गर्दै लौजानुपर्छ।’
सात सालमा क्रान्ति गरेर अहिलेसम्म खाएर बस्न पाइँदैन।
९मार्टिन चौतारीको पाँचौं स्थापना व्याख्यानमा ‘नेपालमा लोकतन्त्रको प्राण–प्रतिष्ठा’ विषयमा डा। पाण्डेले शुक्रबार दिएको मन्तव्यको अंश।०
