स्थानीय निकायमा समाजवादी स्वास्थको नीति र मोडेल

गणेशप्रशाद जोशी
डडेल्धुरा
लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक संघीय नेपालमा स्थानीय निकायमा समाजवादी स्वास्थ्य सेवालाई सबै नागरिकको स्वास्थ्य सेवामा समान पहुँच र कल्याणलाई प्राथमिकतामा राखेर निर्माण गरिनुपर्छ । समाजवादको आधारभूत सिद्धान्त भनेको स्वास्थ्य सेवा लगायतका आधारभूत आवश्यकताहरू सबैको सामाजिक(आर्थिक स्थितिलाई ध्यान नदिई पूरा हुने सुनिश्चित गर्नु हो। लोकतान्त्रिक गणतन्त्र संघीय नेपालको स्थानीय निकायमा समाजवादी स्वास्थ्य सेवाका लागि विचार गर्नुपर्ने केही मुख्य पक्षहरू यहाँ छन्।

१ — विश्वव्यापी स्वास्थ्य सेवा
समाजवादी स्वास्थ्य सेवाले सबै नागरिकहरूलाई विश्वव्यापी स्वास्थ्य सेवा कभरेज प्रदान गर्ने लक्ष्य राख्नुपर्छ। यसको मतलब प्रत्येक व्यक्ति, उनीहरूको आम्दानी वा सामाजिक स्थितिलाई ध्यान नदिई आवश्यक चिकित्सा उपचार, औषधि र रोकथाम हेरचाहमा पहुँच हुनुपर्छ। यो एक व्यापक स्वास्थ्य सेवा प्रणाली स्थापना गरेर प्राप्त गर्न सकिन्छ जुन सार्वजनिक वित्तपोषण, जस्तै कर वा राष्ट्रिय स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम मार्फत वित्त पोषित हुन्छ।

२। समान पहुँच र समानता
समाजवादी स्वास्थ्य सेवामा सबै नागरिकका लागि स्वास्थ्य सेवामा समान पहुँच सुनिश्चित गरिनुपर्छ। यसको मतलब यो हो कि स्वास्थ्य सेवाहरू सबैको लागि उपलब्ध र पहुँचयोग्य हुनुपर्छ, तिनीहरूको भौगोलिक स्थानको ख्याल नगरी। स्वास्थ्य सेवा शहरी केन्द्रहरूमा केन्द्रित हुन नदिन ग्रामीण क्षेत्र लगायत सबै क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा स्थापना गर्न स्थानीय निकायहरूले काम गर्नुपर्छ। थप रूपमा, लिङ्ग, जातीय, वा सामाजिक आर्थिक स्थिति जस्ता कारकहरूमा आधारित स्वास्थ्य सेवा पहुँच र परिणामहरूमा विद्यमान असमानताहरूलाई सम्बोधन गर्न प्रयासहरू गरिनु पर्छ।

३। रोकथाम स्वास्थ्य सेवा र जनस्वास्थ्य कार्यक्रमहरू
समाजवादी स्वास्थ्य सेवाले रोकथाम स्वास्थ्य सेवा उपायहरू र सार्वजनिक स्वास्थ्य कार्यक्रमहरूलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। यसमा स्वस्थ जीवनशैलीको प्रवर्द्धन, पोषण र रोग रोकथाममा शिक्षा प्रदान गर्ने, र गरिबी र असमानता जस्ता स्वास्थ्यका सामाजिक निर्धारकहरूलाई सम्बोधन गर्ने उपायहरू लागू गर्ने । स्थानीय निकायहरूले समुदायमा आधारित स्वास्थ्य प्रवर्द्धन पहलहरू कार्यान्वयन गर्न, स्वास्थ्य शिविरहरू आयोजना गर्न र व्यक्ति र समुदायलाई आफ्नै स्वास्थ्यको जिम्मा लिन सशक्त बनाउन स्वास्थ्य सचेतना अभियानहरू सञ्चालन गर्न काम गर्न सक्छन्।

४। प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा र सामुदायिक स्वास्थ्य केन्द्रहरू
व्यापक स्वास्थ्य सेवा कभरेज सुनिश्चित गर्न, स्थानीय निकायहरूले प्राथमिक स्वास्थ्य सेवाहरू सुदृढीकरणमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ। यसमा सबै स्थानीय निकायहरूमा सामुदायिक स्वास्थ्य केन्द्रहरू र प्राथमिक स्वास्थ्य सेवाहरूको स्थापना र स्तरोन्नति समावेश छ। यी केन्द्रहरूमा निवारक हेरचाह, आधारभूत उपचार र स्वास्थ्य शिक्षालगायत आवश्यक स्वास्थ्य सेवाहरू प्रदान गर्न सक्ने प्रशिक्षित स्वास्थ्य सेवा पेशेवरहरूसँग राम्रोसँग सुसज्जित कर्मचारीहरू हुनुपर्छ।

५। सहकार्य र समन्वयः  
स्थानीय निकायमा रहेको समाजवादी स्वास्थ्य सेवाले विभिन्न सरोकारवालाहरूबीचको सहकार्य र समन्वयमा जोड दिनुपर्छ। यसमा स्थानीय सरकारहरू, स्वास्थ्य सेवा प्रदायकहरू, सामुदायिक संस्थाहरू, र नागरिक समाज समूहहरू बीचको साझेदारी समावेश छ। सहयोगले स्रोतको बाँडफाँड, क्षमता निर्माण र जनसङ्ख्याको स्वास्थ्य सेवाको आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न समन्वयात्मक प्रयासमा मद्दत गर्न सक्छ।

६। जवाफदेहिता र पारदर्शिता
समाजवादी स्वास्थ्य सेवाले स्वास्थ्य सेवाको वितरणमा जवाफदेहिता र पारदर्शितालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। स्थानीय निकायहरूले स्वास्थ्य सेवा प्रदायकहरूले नैतिक मापदण्डहरू पालना गर्ने, गुणस्तरीय हेरचाह प्रदान गर्ने र तिनीहरूका कार्यहरूको लागि जवाफदेही हुने कुरा सुनिश्चित गर्नुपर्छ। स्रोतको उपयोगको अनुगमन गर्न, स्वास्थ्य परिणामहरू ट्र्याक गर्न र जनताको कुनै पनि गुनासो वा गुनासोहरू सम्बोधन गर्न पारदर्शी प्रणालीहरू हुनुपर्छ।
अन्तमा, लोकतान्त्रिक गणतन्त्र संघीय नेपालको स्थानीय निकायमा समाजवादी स्वास्थ्य सेवाले विश्वव्यापी स्वास्थ्य सेवा, समान पहुँच र समानता, रोकथाम स्वास्थ्य सेवा, प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा, सहकार्य र समन्वय र जवाफदेहिता र पारदर्शितालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। यी सिद्धान्तहरू लागू गरेर नेपालले सामाजिक वा आर्थिक पृष्ठभूमि जस्तोसुकै भए तापनि आफ्ना सबै नागरिकहरूको कल्याण र स्वास्थ्य सुनिश्चित गर्ने स्वास्थ्य सेवा प्रणाली निर्माण गर्न काम गर्न सक्छ।